Delicately Sculpted by Nature
Een vliesvleugelig wezen op de olijf (mimicry!) (afb. 1), die even zomergast was in de tuin en nu weer prijkt op mijn balkon met aan zijn voeten gezelschap van de Oost-Indische Kers, voorzien van regenparels (afb. 3) Een eikenblad dat halverwege is blijven steken in zijn val omlaag (afb. 4). Sloot gezien door een met condens bedekt keukenraam (afb. 2).

Inhoud
Foto’s
Voorwoord
Citaat
< > Verborgen Zone (terugkijken en vooruitkijken) NI Tuinen van de toekomst
Tips:  
film: Here
tijdschrift: Pleasant Place
expositie: Shape of the Heart
Fish~Tail: Aline Thomassen
Momentopname

Voorwoord
Het is februari. Talloze bollen van anemonen, lelies en kievitsbloemen, liggen nog rustig onder de grond en in mij huist een enorm verlangen naar de bloei. Deze tweede editie van ZINE heeft als thema ‘Delicately Sculptured by Nature’ en gaat over ideale en fysieke tuinen, een verborgen zone, zoöps, vormgevend beheer en de soortenrijkdom van de volkstuin.

Citaat
“De tuin als menselijke schepping is een metafoor van de kunst…”, aldus Gerrit Komrij in zijn Huizingalezing uit 1990, Over de noodzaak van tuinieren, p. 24.

Tegenwoordig zien we tuinen en parken meer als een ‘samenwerking’ tussen de mens en andere soorten.

< > Verborgen Zone
Tijdens mijn afstuderen werkte ik vaak in de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag. Op een dag hoorde ik, in deze stilteruimte, een bibliotheekmedewerker aan de telefoon struikelen over de titel van mijn scriptieonderwerp: “hyp, hypneroto, Poliphili? “

Ik aarzelde geen moment. Ik had nog niemand ontmoet die de Hypnerotomachia Poliphili gelezen had. Ik gebaarde wat en fluisterde snel iets tegen de medewerker en toen kreeg ik Ashok Bhalotra aan de lijn, de architect voor wie ik een aantal publicaties zou maken. Over Ruigoord en de ideale bibliotheek maar eerst over Kattenbroek.

Twaalf kunstenaars hadden de opdracht gekregen een werk te maken voor de Verborgen Zone, in het hart van de Amersfoortse nieuwbouwwijk Kattenbroek. Het werd een deels ommuurde en langgerekte tuin die een symbiose tussen architectuur, stedenbouw, landschap, kunst en bewoners tot stand bracht – waarbij traditionele grenzen vervaagden. Nog voordat de architecten bekend waren, lag er een poëtisch programma van eisen voor de kunstwerken op basis van dat vijftiende eeuwse Italiaans boek; de Hypnerotomachia Poliphili.
Kunst in de openbare ruimte werd hier dan ook geen toevoeging achteraf maar was volledig geïntegreerd in de omgeving. Bhalotra benadrukte het idee van de Verborgen Zone als een tuin, waar je verrast en verleid wordt door kunstwerken die je wandeling markeren, net als bomen of open plekken en waar al je zintuigen worden aangesproken door de vormen van de planten, de kleuren van de bloemen, de geuren die ze voortbrengen; van het gezang van vogels en het geluid van water.

De kunstwerken worden net als de prille gewassen van de lente, beschermd door de zogenoemde muurhuizen.

Het ging bij mijn onderzoek vooral om ‘het eiland als metafoor van verlangen’. Dat eiland, Cythera genaamd, was de bestemming van de zoektocht van Poliphilo.

De Hypnerotomachia Poliphili, is een van de eerste gedrukte Italiaanse boeken uit 1499, kunsttraktaat en roman ineen. Voorbeeld voor talloze (Renaissance)tuinen en dus ook voor de Verborgen Zone van Bhalotra, die rondom een groenstrook met volwassen bomen en een kreek een nieuwbouwwijk bouwde. In deze natuurlijke omgeving verrezen kunstwerken, geïnspireerd op de droom van Poliphilo.

Moskito Film maakte een documentaire over zijn Verborgen Zone en Irma Boom een boek, waarin ik de relatie tussen het aloude traktaat en de hedendaagse kunstwerken beschreef: Kattenbroek

25 jaar na dato, in coronatijd, maakte ik een tentoonstelling met onder meer Joseph Semah in het Haarlemse Paviljoen Welgelegen en werkte ik in de tuin van David Veldhoen, de kunstenaar die, net als ik voor mijn scriptie, het eiland Cythera tot uitgangspunt bleek te hebben genomen voor zijn werk in Kattenbroek. Ik schreef een hoofdstuk voor een boek over een project van Hans van Lunteren, die in de Verborgen Zone een monument voor het water heeft gemaakt. Ze zijn allemaal nog te bezoeken in het Amersfoortse Kattenbroek: het eiland van Veldhoen, de monumentale opengeslagen boeken van Semah en de waterbron van Van Lunteren. Evenals het werk van Kazuo Katase, een klein zwart gebouw zonder dak, waarin een boom groeit. Het is een plek die je alleen in je gedachten kunt bezoeken en niet kunt betreden of toe-eigenen.

‘Nieuwe Grond voor de kunst’ heet de kunsthistorische verhandeling die ik voor Hans van Lunteren en Jap Sam Books schreef voor het boek over vijftig jaar Sjanghai Park.

In 1969 had een groep jonge beeldhouwers de beschikking gekregen over een strook grond in de Utrechtse wijk Overvecht. Hun materiaal bestond niet uit brons of roestvrijstaal, maar uit zaailingen, aarde, heesters en bomen. Samen met een socioloog en omwonenden zetten zij een dynamisch project in gang. Een halve eeuw later blijkt het nog altijd een vruchtbaar initiatief dat zijn sporen heeft nagelaten. Een toevluchtsoord waarbij de aandacht voor het alledaagse leidde tot ‘geworteld wonen’, tot een plek van betekenis. Vormgevend beheer, waarbij het inspelen op olifantenpaadjes en spontaan opgekomen zaailingen, richtinggevend was.

Sjang Hai Park is door Caroline de Lint vormgegeven als een wandeling, spreads van foto’s omgeven de teksten aan het begin en het eind, en je kunt zelf een boomblad of een bloem naar keuze ‘afdrukken’ op het lichtgevoelige voorblad – door ze samen in de zon te leggen.

De zaailing is uitgegroeid tot een boom met talloze vertakkingen. Het gesprekje in de KB met Bhalotra leidde tot meerdere publicaties en projecten met de deelnemende kunstenaars aan de Verborgen Zone.

Dit wordt het zesde jaar dat we deelgenoten zijn van de tuin van David Veldhoen. Hij houdt een lijst bij van alle soorten in en om zijn perceel in een Amsterdams volkstuincomplex, die is gepubliceerd in Forum 7 (maart 2023). Arbores en Aves (van blauwe reiger (Gijs) tot winterkoning), tientallen soorten bijen en, helaas ook, wespen en de (een?) bruine rat (Roel). De Ginkgo en de gehakkelde aurelia behoren tot mijn favorieten, net als de schrijvertjes in de vijver en de bodembedekker slaapkamergeluk. De lijst eindigt met de zwavelmelkbekerzwam en de (gedresseerde hommelbij-) zweefvlieg – maar blijft zich uitbreiden.

Voor het getijdenproject van Veldhoen bezochten we Dungeness, de onwaarschijnlijke plek waar Derek Jarman zijn tuin vormgaf op een kiezelstrand aan de kust bij het Engelse Kent, in het licht van een kerncentrale. Het zwartgeteerde vissershuisje met gele kozijnen wordt omgeven door klaprozen en zeekool, kleurige stekelige planten en assemblages van drijfhout. Geen hekwerk rondom maar weidsheid: ‘My garden’s boundaries are the horizon’, aldus Jarman. Zijn ‘aantekeningen uit de tuin aan de rand van het bestaan’ zijn onlangs vertaald en uitgegeven door Das Mag. De boekband is voorzien van te ontkiemen zaadjes en kun je zelf planten.

De tuin van Jarman speelt een belangrijke rol in de tentoonstelling in het Nieuwe Instituut in Rotterdam. Tuinen van de toekomst. Ontwerpen met de natuur is te zien t/m 13 april 2025.

Uitgangspunt is de tuin van het museum zelf. Het Nieuwe Instituut is de eerste officiële zoöp, een organisatie waarin zowel mensen als niet-mensen, zoals planten en dieren, samenwerken. Dit komt ook tot uiting in de Nieuwe Tuin, als proeftuin voor experimenten op het gebied van biodiversiteit, sociale rechtvaardigheid en duurzaamheid. Je kunt een A3 vel meenemen met 16 punten waarin de tuin wordt ‘ontleed’, in tekst en beeld. Denk aan regenwater, bomen, watervogels, groene algen, ‘aangewaaide’ planten en insecten – een gelaagd beeld van de zaken die komen kijken bij het tuinieren in samenwerking met andere soorten en fenomenen.

‘Other species’ speelde ook een belangrijke rol in het Other Futures Festival van Brigitte van der Sande, met onder meer Donna Haraway en Zheng Bo, die ‘multi species relationships’ wil entameren.

Bij al deze samenwerkingsvormen, van het ‘vormgevend beheer’ van Van Lunteren tot het ‘daten ‘met een plant van Zheng Bo, gaat het om een toenemende wisselwerking.

We’re not alone…

2. Tijdschrift: Pleasant Place, een fijne verzameling tijdschriften (en een encyclopedisch werk in wording) over de kunst van tuinieren, over omheiningen, Oost-Indische kers, compost en de artistjok, om enkele edities te noemen.

3. Expositie: Kunstmuseum Den Haag, Aline Thomassen, Shape of the Heart. Over het bloeien en vloeien van de meer dan levensgrote lichamen van de hand van Thomassen, die onlangs de Haagse Ouborg Prijs won. Een sterke tentoonstelling met veel prachtig (en ook veel nieuw) werk.

Dit sluit aan bij de in de eerste editie geïnitieerde rubriek van de Fish~Tail

Het ‘haakje’:

Aline Thomassen, Z.T. De Vishal, Inter-esse, 27 juli t/m 1 september 2024

Het ‘staartje’:

Idem, Kunstmuseum, Shape of the Heart, 29 november 2024 t/m 30 maart 2025

Momentopname
Geen fossiel van een varen
Het is de schaduw
die een stengel werpt
en levend groen paart
aan besloten zwart op steen

Zodra de wind vat krijgt
op de bladeren
ze in beweging brengt
lost de geschiedenis op in het nu
ligt er nog niets vast
is alles nog in staat van verandering