5 januari 2025

VOORWOORD

ZINE is een nieuw digitaal schrijven over kunst en cultuur dat het midden houdt tussen een klein magazine en een brief met inspiratie en verdieping voor het oog en ander tuig der zinnen.

ZINE wordt met enige regelmaat aangekondigd op LinkedIn – onder mijn eigen naam:
Renée Borgonjen – en gepubliceerd op mijn website: reneeborgonjen.nl

Vanuit Amsterdam opereer ik als tentoonstellingsmaker en kunsthistoricus. Ik schrijf artikelen en essays en ben artistiek coördinator van De Vishal.

In ZINE zal ik schrijven over fluïde overgangen tussen binnen en buiten, kunst en architectuur, wetenschap en kunst, kunst en de openbare ruimte, kunst en cultuurgeschiedenis.

Soms kom ik op het spoor van verhalen die een gebouw of een schilderij tot leven brengen, de geschiedenis voelbaar maken. Ook daarvan zal ik berichten. Mijn favoriete woord is mogelijkheidszin (Robert Musil, Der mann ohne Eigenschaften); het kan dus nog alle kanten op.

Mogelijkheidszin is ook wat ik jou en de wereld toewens voor 2025. Er zijn veel omwentelingen nodig. “Cambiare il mondo”, zoals Michelangelo Pistoletto verkondigt. De kracht van kunst is daarbij niet te onderschatten.

Tot gauw, tot ZINES!

Renée

INHOUD

Voorwoord

Tips
Wanderlust van Rebecca Solnit, essays
Perfect Days van Wim Wenders, film
Eno, documentaire over Brian Eno van Gary Hustwit
Catharinakapel, beschilderd door Hans Truijen

Citaat

Artikelen
Fish~Tale 1. Liberté! Ary Scheffer en de Franse Romantiek, tentoonstelling
Fish~Tale 2, De roep van de o,o. Natuur onder druk, tentoonstelling

TIPS

Wanderlust. Een filosofische geschiedenis van wandelen
Laat Rebecca Solnit dit jaar je wandelingen begeleiden, die in de stad en die in de natuur en van protestmars tot pelgrimstocht.

Perfect Days
Beeldschone film. Twee keer gezien. De levenskunst, de sobere rituelen, de schaduwen, de muziek en de architectuur (nota bene van wc-gebouwen). Indrukwekkender dan Napoleon een film uit dezelfde periode. Een parel van Wim Wenders.

Hier en daar nog in de bioscoop en ook bij online filmhuis Picl te zien.

Eno
Ge-wel-di-ge documentaire over Brian Eno die, onder meer als producer, aan de basis stond van de muziek van Roxy Music, David Bowie en U2. De man van de Oblique Strategies en een levenskunstenaar die zijn hoop richt op kunst in een tijd waarin verandering op bijna elk vlak noodzakelijk is. En, op verzoek van Eno, generatieve compositie waarvan elke vertoning anders is.

Afgelopen jaar de Catharinakapel in Lemiers weer bezocht. Beschilderd in 1978 door Hans Truijen, de tweelingbroer van mijn schoonvader. Na bijna 50 jaar en een grootscheepse restauratie is deze ruimte nog even indrukwekkend en wonderschoon.
Op afspraak te bezoeken.

CITAAT

Laten we met Stefan Zweig afdalen naar de diepste bronnen van onze geest, de onderaardse galerieën van ons gevoel waar ons atelier huist, onze binnenwereld die nooit eentonig is en altijd in staat is tot vernieuwing:

… il gît au plus profond des puits de l’esprit, dans les galeries soutterraines des sentiments, il se tient trop loin des rues, trop loin du confort. Ici, dans l’élément éternellement transformé et toujours prompt au renouvellement, une infinie variété attend les volontaires: voici notre atelier, notre monde à nous, qui ne sera jamais monotone.

Stefan Zweig, L’Uniformisation du monde, p. 47.

Het haakje:
Ivan Toergenjev met Pauline en Louis Viardot (2020)
Kunstenaar: Emo Verkerk
Expositie: Inter-esse
Curator: Renée Borgonjen
Was te zien in de Vishal van 27 juli t/m 1 september 2024

Het staartje:
Het bekendste portret van Pauline Viardot is geschilderd door Ary Scheffer en is te zien in de tentoonstelling Liberté! Ary Scheffer en de Franse Romantiek met werk van onder meer
Géricault, Ingres en Delacroix, t/m 23 maart 2025 in het Dordrechts Museum. Alle maandagen, eerste kerstdag en nieuwjaarsdag gesloten. (Bijna) gratis toegankelijk met een Museumkaart (toeslag van 4 euro).

Van Emo Verkerk waren er twee portretten te zien in de expositie Inter-esse. Of eigenlijk vier want in het portret van Toergenjev heeft hij twee kleinere portretjes verwerkt. Een medaillon, van zijn geliefde Pauline Viardot en, op de tafel, een portret van haar echtgenoot Louis. Dat roept vragen op. Pauline Viardot en Toergenjev hadden een levenslange amoureuze vriendschap en vormden de kern van een Europese kunstwereld waar musici schrijvers en schilders samenkwamen in salons, met name in Parijs, maar ook in Londen, het Duitse Baden Baden en St Petersburg. Orlando Figes schreef erover in Europeanen, het ontstaan van een gemeenschappelijke cultuur. In dit boek wordt de periode van de Romantiek tot leven gewekt.

Pauline Viardot en Toergenjev waren zeer goed bevriend met Ary Scheffer, de in Dordrecht geboren schilder die in 1811 al op jonge leeftijd naar Parijs vertrok, samen met zijn moeder en zijn broers en opgeleid werd aan de Ecole des Beaux-Arts waar hij onder meer Géricault en Delacroix ontmoette. Het werk van al deze kunstenaars is prominent aanwezig in het Louvre. Veel van het werk in de tentoonstelling, waaronder Scheffers portret van Pauline Viardot, hangt normaliter in het Musée de la Vie Romantique*, het oude woonhuis van Scheffer aan de Rue Chaptal, in het destijds nieuwe kunstenaarskwartier la Nouvelle Athènes, in het 9e arrondissement aan de voet van de Montmartre, waar hij salons organiseerde en Pauline piano speelde en zong. Want alle disciplines kwamen destijds aan bod en beïnvloedden elkaar. Schrijvers als Toergenjev uit Rusland, zangeressen als Viardot uit Frankrijk, woonden en werkten in verschillende Europese steden. Hun boeken en muziekstukken verspreiden zich al net zo snel als zijzelf vanwege de opkomst van de trein en van drukwerk.

In de tentoonstelling in Dordrecht is onder meer een ontroerend portret te zien van een jonge Géricault op zijn doodsbed. Scheffer schilderde op de muur achter het bed de schetsen van Géricaults befaamde Vlot van de Medusa, met de stervende schipbreukelingen. Scheffer had die schetsen van Géricault gekocht. Je herkent dezelfde dynamiek in zijn schilderij De vrouwen van Souli. Een hoogtepunt in de tentoonstelling wordt gevormd door de verschillende werken over Francesca da Rimini en (haar zwager) Paolo Malatesta, die figureren in de Divina Commedia van Dante. Dante beschrijft hoe hij de twee samen met Vergilius ontmoet tijdens hun goddelijke reis, en wel in de hel. Het gaat hierom overspel. En de koppelaar was een boek. (Galeotto fu’ il libro e chi lo scrisse). (Samen) lezen is niet zonder gevaar. Het is wat mij betreft een van de mooiste passages uit de Divina Commedia. De tragische geliefden zijn voor eeuwig verdoemd in helse cirkelen rond te draaien, gekluisterd aan elkaar – dat dan weer wel. Dante schrijft dat hij zo ontroerd was door het verhaal dat Francesca hem ter plekke wist te vertellen, dat hij spontaan onderuitging (e caddi, come corpo morto cade). In de tentoonstelling in Dordrecht zie je verschillende stadia van dit verhaal, verbeeld in de schilderijen van respectievelijk Ingres, die wel zeven versies maakte en van wie hier het schilderij hangt waarop het moment is afgebeeld dat het boek uit de handen van Francesca glijdt als zij zich overgeeft aan de toenaderingen van Paolo (circa 1815). Ary Scheffer kiest voor een dramatischer moment en beeldt ze (naakt) af als de eeuwig ronddraaiende geesten waartoe ze zijn verworden (1854).

Aan het einde van de tentoonstelling kun je tekenen in de traditie van de École des Beaux-Arts. Er staan schildersezels (en lichtbakken) waar je met voorbeelden uit de tentoonstelling zelf aan de slag kunt. Voor degenen die dat niet gewend zijn: daar ga je echt veel beter van kijken.

*langdurig gesloten in verband met een grootscheepse verbouwing

Natuurlijk kun je iets drinken en eten in het museum maar veel leuker is het om naar Villa Augustus te gaan voor een drankje en een hapje en een wandeling in de moestuin. De aangrenzende winkel met boeken en groenten is een lust voor het oog en alle andere zintuigen. Hier is ook het boek van Orlando Figes verkrijgbaar.

Fish~Tail 2

Het haakje:
Betula pendula, Quercus rubra (2023)
Kunstenaar: Milah van Zuilen
Expositie: Squaring the Circle
Curatoren: Annesas Appel en Bas Lafleur 
Was te zien in de Vishal van 23 maart t/m 28 april 2024

Het staartje:
Een ander exemplaar van deze serie (als je goed kijkt, zie je dat ze verschillen) is thans te zien in de tentoonstelling De roep van de o,o. Natuur onder druk, t/m 26 januari te zien in het Allard Pierson Museum aan de Oude Turfmarkt in Amsterdam.
Alle maandagen, Eerste Kerstdag en Nieuwsjaarsdag gesloten, gratis toegankelijk met een Museumkaart

De dodo is geen onbekende maar de eveneens uitgestorven kauai o’o (zijn gefluit begeleid je bij binnenkomst van de tentoonstelling) en de quagga, een bruinbeige steppezebra, waren nieuwvoor mij. In zuidelijk Afrika werd dit dier intensief bejaagd. De laatste exemplaren bevonden zich in Europese dierentuinen. Het thans opgezette exemplaar in de tentoonstelling stierf in 1883, in de stallen onder de Artis Bibliotheek.

De prenten en boeken die je hier als bezoeker te zien krijgt, tonen de enorme rijkdom der soorten evenals die van de collectie van het Allard Pierson. En de opengeslagen pagina’s vormen nog maar het topje van de ijsberg.

Rond 1800 beklom Alexander von Humboldt Chimborazo, een dode vulkaan in Ecuador, om teonderzoeken wat er groeide en bloeide op verschillende hoogtelijnen. In zijn spectaculaire natuurschildering zijn de onderzoeksresultaten zijn verwerkt. Door de opwarming van de aarde zijn die grenzen inmiddels behoorlijk opgeschoven. Over het avontuurlijke leven van deze ‘uitvinder van de natuur’ schreef Andrea Wulf een lijvige biografie, die je meevoert door de beideAmerika’s en Rusland.

Voordat er sprake is van onderzoek gaat het vooral om verwondering. Van de achttiende eeuwse ‘Natuurkundige beschryving eener uitmuntende verzameling van zeldsaame gedierten’ van Arnout Vosmaer – over de menagerie van Willem V, waaronder de zogenoemde mormeldieren, tot de ‘Merkwaardigheden’ die te zien waren in de herberg van Blaauw Jan. Afwijkende mensen zoals de reusachtige Cajanus (‘acht Amsterdamsche voeten en 9 duim hoog’) spraken evenveel tot de verbeelding als struisvogels, leeuwen en andere ‘Gediertens’. Cajanuskenner. Collega Miranda Prins weet Cajanus ook in Haarlem te vinden!

De wetenschap is ook niet zaligmakend. In Betula pendula, Quercus rubra (2023) toont Milah van Zuilen een collage van boombladeren en boomschors van de ruwe berk en de Amerikaanse eik, in de door de mens opgelegde vierkante vormen. Kun je de natuur wel in hokjes vangen en categoriseren, zoals te doen gebruikelijk sinds Linnaeus? Ik was verrast opnieuw oog in oog te staan met het werk van Milah, dat te zien was in de tentoonstelling Squaring the Circle, in de Vishal.

Bij Ernst Haeckel is de grens tussen kunst en wetenschap vloeibaar. De litho’s in zijn Kunstformen der Natur (1899) zijn van een grote schoonheid en Haeckel maakte de wonderbaarlijke elementen uit de natuur nog nét iets mooier dan de werkelijkheid. Des te aangrijpender om die schoonheid teloor te zien gaan.

Als je de flamingo’s in Artis een tijdje observeert, zie je dat ze onder hun oranjeroze verenkleed zwarte veren verbergen als een soort lingerie. De flamingo die Mark Dion toont in de expositie is helemaal zwart, van de teer, en werpt een nog donkerder schaduw op de muur. Aristoteles plaatste de mens aan het hoofd van de ladder der natuur. Ook in de bijbel, in Genesis, staat het zo beschreven. Met alle gevolgen van dien. Omdat alles met elkaar verweven is, bedreigen we met ons gedrag niet alleen andere soorten of ecosystemen maar uiteindelijk ook onszelf. Kunst biedt niet alleen verwondering en schoonheid maar ook hoop, omdat kunstwerken in staat zijn je blik te kantelen. En dat ervaar je aan den lijve in deze tentoonstelling.